تأمین مواد معدنی ضروری، به ویژه کلسیم و فسفر، یکی از ارکان اساسی در فرمولاسیون خوراک دام و طیور به شمار می‌رود. این عناصر نقش حیاتی در رشد اسکلتی، متابولیسم سلولی و سلامت عمومی حیوانات پرورشی دارند. با توجه به نیاز روزافزون صنعت دامپروری به مکمل‌های فسفاته، کشف و بهره‌برداری از منابع داخلی سنگ فسفات برای هر کشوری از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است. دی‌کلسیم فسفات (DCP) به عنوان یکی از رایج‌ترین و غنی‌ترین منابع تأمین این عناصر، جایگاه ویژه‌ای در این صنعت دارد. در این مقاله، نگاهی به تاریخچه اکتشاف معادن فسفات در ایران انداخته و سپس مشخصات و استانداردهای بین‌المللی دی‌کلسیم فسفات را بررسی می‌کنیم.
تاریخچه اکتشاف فسفات در ایران
اولین پی‌جویی‌ها و مطالعات برای کشف ذخایر فسفات در ایران، در منطقه زاگرس انجام پذیرفت. این پی‌جویی‌ها در ابتدا از سال ۱۳۳۶ توسط کارشناسان خارجی آغاز شد و در ادامه، در سال ۱۳۴۲ توسط کارشناسان سازمان زمین‌شناسی کشور در همان منطقه پیگیری گردید. این تلاش‌ها در سال ۱۳۴۲ به ثمر نشست و منجر به کشف نخستین ذخیره فسفات (لایه فسفات‌دار کوه بلوک) در حوالی گچساران توسط مهندس موحد و مهندس صدرزاده شد.
روند اکتشافات در منطقه زاگرس توسط سازمان زمین‌شناسی تا سال ۱۳۴۶ ادامه یافت و پس از آن برای مدتی متوقف گردید. با این حال، در سال ۱۳۴۵ شرکت معدنی «ژئومتال» با همکاری شرکت فرانسوی «B.R.G.M» عملیات اکتشاف در منطقه زاگرس را مجدداً از سر گرفتند که نتیجه این همکاری، کشف ذخایر جدیدی از فسفات با عیار و ضخامت نسبتاً مناسب بود.
به موازات منطقه زاگرس، اکتشاف فسفات در منطقه البرز نیز در تیرماه ۱۳۴۴ توسط دکتر شلدون (Sheldon) و با همراهی مهندس موحد و مهندس صمیمی آغاز گردید. پس از بازگشت دکتر شلدون از ایران، این عملیات توسط مهندسین ایرانی (موحد و صمیمی) با جدیت ادامه یافت تا اینکه در مرداد ماه همان سال، ذخایر ارزشمندی از فسفات در ناحیه جیرود (شمشک) کشف شد. در نهایت، در سال ۱۳۶۱ با تأسیس «طرح اکتشاف معدنی فسفات»، مسئولیت ادامه جستجو در مناطق و رسوبات جدید و همچنین مطالعه دقیق‌تر بر روی ذخایر پیشین به این نهاد واگذار شد که تا به امروز نیز هدایت این عملیات را بر عهده دارد.
معرفی دی‌کلسیم فسفات و جایگاه آن در تغذیه دام
همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، دی‌کلسیم فسفات یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین منابع موجود برای تأمین فسفر جیره‌های غذایی است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این ترکیب، نسبت کلسیم به فسفر آن است که شباهت بسیار زیادی به نسبت این دو عنصر در بافت استخوانی حیوانات دارد. به همین دلیل، دی‌کلسیم فسفات می‌تواند قسمت اعظم فسفر معدنی و کلسیم مورد نیاز صنعت پرورش دام و طیور را با بالاترین قابلیت جذب (Bioavailability) تأمین نماید.
مشخصات و استانداردهای دی‌کلسیم فسفات
برای اطمینان از سلامت و کارایی مکمل‌های خوراکی، کلسیم فسفاتِ تولید شده برای تغذیه حیوانات باید با استانداردهای متعارف بین‌المللی مطابقت داشته باشد. بر این اساس، مشخصات فیزیکوشیمیایی استاندارد دی‌کلسیم فسفات به شرح زیر است:
فسفر: حداقل ۱۷ تا ۲۰ درصد
کلسیم: حداقل ۲۰ تا ۲۴ درصد
فلوئور: حداکثر ۱۸۰۰ ppm (بخش در میلیون)
نسبت فسفر به فلوئور: حداقل ۱۰۰ باشد
رطوبت: حداکثر ۱ درصد
منیزیم، روی و مس: در حد متعارف و طبیعی
سرب و فلزات سنگین: حداکثر ۳۰ ppm
آهن: ۰/۷ درصد
جیوه: ۰/۱ ppm
آرسنیک: ۸ ppm
نیتریت: ۱۵ ppm
همچنین از نظر فیزیکی، این محصول عموماً در دو شکل «پودری» و «گرانوله» (با اندازه دانه‌هایی بین ۰/۵ تا ۲/۵ میلی‌متر) تولید و به بازار مصرف عرضه می‌گردد.
نتیجه‌گیری
مسیر طولانی اکتشاف فسفات در ایران، از دهه‌های ۳۰ و ۴۰ شمسی تاکنون، نشان‌دهنده پتانسیل بالای زمین‌شناسی کشور برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع وابسته است. استخراج این منابع و تبدیل آن‌ها به محصولات با ارزشی نظیر دی‌کلسیم فسفات، نقشی کلیدی در خودکفایی صنعت دام و طیور ایفا می‌کند. با این حال، تولید این مکمل‌ها باید همواره تحت نظارت دقیق و مطابق با استانداردهای بین‌المللی (به‌ویژه کنترل عناصر سمی مانند فلوئور و فلزات سنگین) صورت گیرد تا علاوه بر بهبود بهره‌وری تولیدات دامی، سلامت زنجیره غذایی انسان نیز به طور کامل تضمین گردد.
